Wrzesień to miesiąc pamięci narodowej, w którym to Polacy wracają pamięcią do tragicznych wydarzeń września 1939 roku, rozpoczynających II Wojnę Światową i lata okupacji hitlerowskich Niemiec.
Przystałowice Duże to niewielka (200 mieszkańców) wieś sołecka położona w gminie Klwów w powiecie przysuskim województwa mazowieckiego, której to w dniu 8.09.1939 roku, nacierające wojska niemieckie stoczyły potyczkę z wycofującymi się oddziałami Wojska Polskiego, wchodzących w skład 29 dywizji piechoty armii „Prusy”. W jej wyniku śmierć poniosło 41 żołnierzy, z których to część spoczywa na cmentarzu parafialnym w Sadach Kolonii, a d-ca kompanii kolarzy – por. Stanisław Kałużny z 81 Pułku Strzelców Grodzińskich – na cmentarzu w Drzewicy.
Badacz dziejów regionu – Andrzej Zygmunt Rola-Stężycki – w czasie poszukiwań archiwalnych przy pracy nad książką pt. Sady – Kolonia, Dzieje parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, (wyd. 2021), ujawnił rękopiśmienny wykaz ww. poległych, a który to stał się przyczynkiem dalszego rozwoju działań, zmierzających do upamiętnienia tego wydarzenia.
Inicjatywę w sprawie przejął mieszkaniec Przystałowic Dużych – Andrzej Gałek, który w porozumieniu z władzami gminy Klwów i właściwym terenowo oddziałem IPN w Lublinie, spowodował podjęcie prac terenowych nad wzniesieniem pomnika upamiętniającego ową potyczkę i poległych wówczas żołnierzy, przekazując na ten cel niewielką nieruchomość.
Uroczystość odsłonięcia pomnika rozpoczęła się w dniu 8.09.2026 o godz. 9.30 mszą św. odprawioną w kościele parafialnym w Sadach – Kolonii, celebrowaną przez proboszcza, ks. Stanisława Malca.
Kolejnym punktem programu, była czynność poświęcenia mogił żołnierskich na miejscowym cmentarzu parafialnym, którą celebrowano w asyście pocztów sztandarowych.
Po zakończeniu tej części ceremonii, dalszą jej część przeniesiono na plac przed pomnikiem w Przystałowicach Dużych, gdzie przed nowo wzniesionym pomnikiem, zgromadzili się licznie mieszkańcy – też wsi sąsiednich – oraz przedstawiciele władz powiatu przysuskiego i gminy Klwów, wśród których byli. in.: wicestarosta przysuski – Marek Kilijanek, wójt gminy Klwów – Piotr Reguła, przewodniczący Rady Gminy – Andrzej Borowiecki, sekretarz gminy – Lidia Wiaderna i Katarzyna Rek – skarbnik Gminy Klwów.
W ceremonii tej uczestniczyli także delegaci Związku Piłsudczyków Rzeczypospolitej Polskiej Okręg Radom, dowodzeni przez gen. bryg. – Andrzeja Wacława Stefańskiego oraz poczty sztandarowe Liceum Ogólnokształcącego Kadetów RP z Lipin w gm. Odrzywół, dowodzeni przez płk Ryszarda Młodzianowskiego, Publicznej Szkoły Podstawowej im. Lotników Polskich w Klwowie, Publicznej Szkoły Podstawowej w Kłudnie w gm. Klwów i jednostek OSP w Przystałowicach Dużych i Sadach Kolonii.
Zaproszonymi gośćmi tego wydarzenia byli też m.in.: radna powiatu przysuskiego – Aneta Lerka, Marek Pankowski – radny powiatu przysuskiego, Marta Zbrowska – sekretarz powiatu przysuskiego, dr hab. Jacek Romanek – Naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Lublinie, Wiktor Pietrzyk – kustosz Muzeum Regionalnego w Opocznie, przedstawiciele Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej Żołnierzy z Gór Świętokrzyskich, Zofia Wieczorek – Nowak – prezeska Stowarzyszenia Żołnierzy i Sympatyków 4 Pułku w Kielcach z pocztem sztandarowym, oraz st. sierż. Andrzej Zygmunt Rola-Stężycki – dyrektor Instytutu Genealogii, radni i sołtysi Gminy Klwów.
Po poświęceniu pomnika przez ks. Stanisława Malca, ww. przedstawiciele władz powiatu i gminy dokonali uroczystego przecięcia zwyczajowej wstęgi, odsłaniając oficjalnie pomnik z tablicą, na której wyryto napis: W hołdzie Żołnierzom Wojska Polskiego z 29 DP i 19 DP w składzie Armii „Pusy”, poległym na tym terenie w walce z niemieckimi najeźdźcami w obronie ojczyzny 8.IX.1939 R.: mjr Wandalin Konrad Staczyński – d-ca kompanii kolarzy, por. Wojciech Głogowski – 3 baon łączności, sierż. Władysław Decyk, kpr. Bolesław Łukaszewicz, kpr. Jerzy Sedlik, Stefan Kowalczyk, Franciszek Kuklik, Władysław Maliszewski, Michał Rusiecki, Karol Stankiewicz oraz przeszło 30 nieznanych z imienia i nazwiska. Cześć ich pamięci. Mieszkańcy Przystałowic Dużych. 20.11.2025.
Po odśpiewaniu Hymnu Państwowego oraz wysłuchaniu okolicznościowych przemówień – wśród których wójt Gminy Klwów złożył podziękowanie Andrzejowi Gałkowi i jego żonie Lucynie, za podjęcie inicjatywy w sprawie pomnika,.
Uroczystość została zakończona wykonaniem pamiątkowych fotografii i rozmowami przy kawie, w stoisku zorganizowanym przez miejscowe Koła Gospodyń Wiejskich w Przystałowicach Dużych i Przystałowicach Dużych Kolonii.
Niezwykle interesującym elementem programu, było wręczenie odznaczeń organizacyjnych Związku Piłsudczyków RP Okręg Radom, inicjatorowi wzniesienia pomnika – Andrzejowi Gałkowi – który otrzymał pamiątkowy ryngraf – i jego żonie Lucynie, którą uhonorowano pamiątkowym medalem. Odznaczenia te wręczył ww. gen. bryg. Andrzej Wacław Stefański.
Podziękowania złożono także druhom z ww. jednostek OSP, za wsparcie w organizacji imprezy i utrzymanie porządku.
Ta podniosła uroczystość na długo pozostanie w pamięci mieszkańców Przystałowic Dużych, wpisując się na stałe w dzieje lokalnej społeczności gminy.
Karolina Tomaszewska
